Evlilikle Doğan Malî Hak ve Sorumluluklar - Giriş

İslâm'da hür, akıllı ve ergin her mü'min erkek ve kadın dinin emir ve yasaklarına muhatap olur. Namaz, oruç, hac ve zekât gibi ibadetler yanında, ticarî, iktisadî ve malî konularda sorumluluklar başlar. Kendi malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf etme ehliyetine kavuşur. Ancak ergin olduğu halde malını yönetebilecek bilgi ve tecrübeyi kazanamayan erkek çocuğu reşid sayılmadığı için malları üzerinde bir süre daha veli yardımı ile tasarrufta bulunur.

Rüdş yaşı kişisel eğitim, sosyal ve fizik çevre ya da özel yeteneklerin etkisine bağlı olarak erginlikten önce veya sonra yahut erginlik çağı ile birlikte gerçekleşebilir. Erginlik çağının alt sınırı kızlarda 9, erkeklerde 12 yaştır. Üst sınırı ise çoğunluk müctehitlere göre her iki cinste 15 yaştır. Ebû Hanîfe'ye göre üst sınır erkekte 18, kızda 17 yaştır. Bu yaşlara ulaşanlarda erginlik belirtileri görülmese bile hükmen ergin sayılırlar.(el- Kâsânî, Bedâyiu's-Sanâyî, VII, 172.)

Rüdş yaşına ulaşan kimseden mali velayet kalkar ve malvarlığı üzerinde tam tasarruf hakkına sahip olur. İslâm'da rüşd yaşı için belli bir alt sınır getirilmemiştir. Erginlik çağına gelince malı saçıp savuracağından korkulursa Ebû Hanife'ye göre 25 yaşına kadar bir önlem olarak malı kendisine teslim edilmez. Çoğunluk müctehitlere göre ise, yaşa bakılmaksızın, kişinin reşid olduğu anlaşılıncaya kadar üzerindeki malî velayet devam eder.

Allahü Teâlâ şöyle buyurur: "Evlilik çağına gelinceye kadar yetimleri yetiştirip deneyin. Eğer onların akılca olgunlaştıklarını görürseniz, mallarını kendilerine verin." (en-Nisâ', 4/6.) Bu duruma göre mümeyyiz küçük ergin olunca hemen malı kendisine teslim edilmez ve bu malı yönetebilecek bir olgunluğa (rüşd) ulaşıp ulaşmadığı araştırılır.

Osmanlı Devleti uygulamasında 1288 tarihli bir padişah fermanı ile, yirmi yaşını doldurmamış kimselerin rüşd davalarının reddedilmesi öngörülmüştür. (Ali Haydar, Düraru'l-Hukkâm, III, 78, 79.)

İşte ister reşid olarak kendi serveti üzerinde tam tasarruf hakkına sahip olsun, isterse bu tasarruf velinin yardım ve katkısı ile gerçekleşmiş bulunsun, akıllı ve ergin bir erkek evlendiği zaman eşinin mehir ve nafaka gibi mali haklarını üstlenmiş olur. Yine doğacak çocukların geçim masrafları da babanın üzerine vaciptir. Yeme, içme, giyim ve barınma harcamaları ile ev için gerekli olan eşya ve çeyiz kadının geçim masrafları arasında sayılabilir. Eşlerden birinin ölümü durumunda diğerinin ona mirasçı olması da evlilikle doğan mali haklardandır. Biz miras konusunu ileride ayrıca inceleyeceğimiz için, onun dışında kalan diğer mali hakları aşağıda açıklayacağız.

DÜĞÜN YEMEĞİ (Velîme)

İslam, nikahın ilan edilmesini, neşe ve sevincin bir belirtisi olarak def'e vurulmasını istemiş, bununla evli olanla bekar olanı, helal ile haramı birbirinden ayırmayı hedeflemiştir. Çünkü bakire veya dul kadının, şahitlerin önünde nikah akdi yapılmış olsa bile sessizce bir erkekle birlikte yaşamaya başlaması çevreyi kötü zanna düşürür ve bu iki kişi zina töhmeti altında kalır. İşte İslam, mü'minlerin evliliğinin yapılacak bir düğün merasimi ve bu arada davetlilere verilecek bir yemekle (velime) çevreye duyurulmasını istemiştir,

Düğün dolayısıyla verilen yemeğe "velîme" denir. Velîmede misafir, eş-dost ve yöredeki fakirlere yemek ikramı esastır. Düğün yemeği uygulaması cahiliyye dönemine kadar uzanır. Hz. Peygamber, ilk eşi Hz. Hatice ile evlenirken iki deve kestirerek davetlilere yemek ikram etmiştir. Amcası Ebu Talib de bu münasebetle evinde bir ziyafet düzenleyerek Hz. Peygamber'i ve Hz. Hatice'yi davet etmişti.

Önceden yalnız örf olan velîme Hz. Peygamber'in uygulaması ile sünnete dönüşmüştür. Hz. Peygamber, Hz. Zeynep'le evlendiğinde bir koyun kesmiş, Safiyye (r. anha) ile evliliğinde ise hurma ve kavut (sevik) ikram etmiştir. Düğün yemeğinin miktarı ve kalitesi düğün sahibinin mali gücüne ve cömertlik durumuna göre değişir. Nitekim Allah'ın elçisi insanların en cömerdi olduğu halde bazı düğünlerde et ve ekmek ikramı yerine daha basit ikramlarda da bulunmuştur. (İbn Mace, Sünen, H.No: 1908-1910)

Hz. Peygamber ashabı kirama da düğün yemeği vermelerini tavsiye etmiştir. Nitekim Abdurrahman b. Avf'ın (ö. 32/652) evlendiğini duyunca, kendisine; "Bir koyun keserek de olsa, düğün yemeği ver" (İbn Mace, H. No: 1907, Nikah, 24; Buhari, 67, 68; Darimi, At'ime, 28, Nikah, 22) buyurmuştur.

Hz. Ali (ö. 40/660) Hz. Fatıma (ö. 11/632) ile evlenirken yarım ölçek arpa almak üzere zırhını bir yahudiye bırakmış; bir miktar çekirdeği çıkarılmış kuru hurma, un, yağ ve yoğurt karıştırılarak hazırlanan bir yemek ve arpa ekmeği ikram edilmiştir. O günün şartlarında bu, iyi bir ziyafet sayılıyordu. (Asım Köksal, İslam Tarihi, İstanbul 1981, s: 259; Ali Rıza Temel "Velime" mad. Şamil İslam Ansik. VI, 339)

Şafiîlere ve Zahiri mezhebine göre düğün yemeği vermek vacip hükmündedir.

Hanefilere göre bu yemeği vermek sünnet olduğu gibi, velime davetine katılmak da sünnettir.

Çoğunluk mezhep müctehitlerine göre ise velime davetine katılmak vaciptir. Dayandıkları delil şu hadislerdir: «Kim düğün yemeğine çağrılır ve icabet etmezse Allah'a ve Rasulüne asî olmuş bulunur» (Buhari, Nikah, 72; Müslim, Nikah, 107-110; Ebu Davud, At'ime, 1.) "Sizden biriniz düğün yemeğine çağrılınca gitsin." (Buhari, Nikah, 71, Müslim, Nikah, 96-98)

Düğün yemeklerinde haram olan şeylerin ikram edilmemesi, riya ve gösterişten sakınılması gerekir. Nitekim hadiste şöyle buyurulmuştur: «Velime'yi ilk gün vermek bir haktır, ikinci gün vermek güzeldir, üçüncü günde yemek vermekte ise şöhret ve gösteriş (kokusu) vardır.» (Ebu Davud, At'ıma, 3; İbn Mace, Nikah, 25; Darimi, At'ime, 28)

Diğer yandan bu davetlere zenginlerle birlikte fakirlerin de çağrılması gerekir. Hadiste şöyle buyurulur: «Davetlerin en kötüsü, zenginlerin çağrılıp, fakirlerin mahrum edildiği düğün yemeğidir.» (Buhârî, Nikâh, 72; Müslim, Nikâh, 107, 109, 110; Ebû Dâvud, Atlime, 1; ibn Mâce, Nikâh, 25.)